Khám phá Vườn quốc gia Pù Mát - “ngân hàng gen” quý giá của thế giới thiên nhiên

Ẩn mình giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, Vườn quốc gia Pù Mát từ lâu được xem là “lá phổi xanh” của Nghệ An và khu vực Bắc Trung Bộ. Với hệ sinh thái rừng nguyên sinh phong phú, nhiều loài động thực vật quý hiếm cùng những thắng cảnh thiên nhiên kỳ vĩ, nơi đây được ví như “ngân hàng gen” quý giá của thế giới tự nhiên, mở ra hành trình khám phá đầy mê hoặc cho du khách yêu thiên nhiên và du lịch sinh thái.

Đại ngàn Pù Mát - kho báu thiên nhiên giữa miền Tây xứ Nghệ

Con đường dẫn vào miền Tây Nghệ An uốn lượn qua những bản làng nép mình bên sườn núi. Khi rời xa phố thị, khung cảnh trước mắt dần chuyển sang màu xanh bất tận của rừng già. Ở nơi ấy, Vườn quốc gia Pù Mát hiện ra như một miền đất bí ẩn, nơi thiên nhiên vẫn giữ được vẻ nguyên sơ hiếm có.

Trong tiếng Thái, “Pù” nghĩa là đỉnh núi. Pù Mát chính là tên đỉnh núi cao nhất của khu vực với độ cao 1.841 mét so với mực nước biển. Tên gọi ấy được dùng để đặt cho khu rừng đặc dụng rộng lớn trải dài trên địa bàn ba huyện Anh Sơn, Con Cuông và Tương Dương của tỉnh Nghệ An, với cổng chính nằm tại xã Chi Khê, huyện Con Cuông.

Tổng diện tích vùng lõi của Vườn quốc gia Pù Mát lên tới hơn 94.800 ha, vùng đệm khoảng 86.000 ha. Đây là một trong những khu rừng đặc dụng lớn nhất cả nước, đồng thời là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An do UNESCO công nhận năm 2007.

Không gian thiên nhiên nơi đây vừa hùng vĩ vừa nên thơ. Những thân cây cổ thụ vươn cao hàng chục mét, tán lá giao nhau thành mái vòm xanh thẳm. Ánh nắng len qua từng kẽ lá tạo nên những dải sáng mơ hồ giữa rừng sâu. Tiếng chim rừng hòa cùng tiếng suối chảy tạo thành bản giao hưởng thiên nhiên bất tận.

Chính sự nguyên vẹn ấy khiến Pù Mát được nhiều nhà khoa học gọi là “ngân hàng gen” quý giá của thế giới tự nhiên.

Danh hiệu Công viên Di sản ASEAN và giá trị sinh thái toàn cầu

Năm 2025, tại Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN lần thứ 18 tổ chức ở Langkawi, Malaysia, Vườn quốc gia Pù Mát chính thức được công nhận là Công viên Di sản ASEAN. Danh hiệu này khẳng định giá trị sinh thái đặc biệt của khu rừng nguyên sinh ở miền Tây Nghệ An.

Tại lễ đón nhận danh hiệu, ông Trần Quang Bảo, Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, nhấn mạnh rằng: “Từ một khu bảo tồn thiên nhiên, Pù Mát đã trở thành Vườn quốc gia có vị thế quan trọng trong khu vực Bắc Trung Bộ, đồng thời là một trong những điểm sáng của hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam. Danh hiệu Vườn di sản ASEAN không chỉ là niềm tự hào mà còn là trách nhiệm mới, đòi hỏi Pù Mát tiếp tục gìn giữ giá trị thiên nhiên, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế và phát triển du lịch sinh thái bền vững.”

Trong ba thập kỷ qua, công tác bảo tồn tại đây được thực hiện nghiêm ngặt. Hàng nghìn đợt tuần tra rừng được triển khai mỗi năm, nhiều bẫy thú và lán trại trái phép được tháo gỡ nhằm bảo vệ hệ sinh thái.

Ông Lê Anh Tuấn, Giám đốc Vườn quốc gia Pù Mát, cho biết: “Quản lý và bảo vệ rừng luôn được Pù Mát xác định là nhiệm vụ chính trị hàng đầu. Với phương châm bảo vệ rừng tại gốc, lực lượng bảo vệ rừng thường xuyên tuần tra, ứng dụng công nghệ thông tin và các thiết bị thông minh để giám sát rừng hiệu quả.”

Nhờ những nỗ lực đó, nhiều loài động vật quý hiếm vẫn còn được bảo tồn tại đây.

“Ngân hàng gen” quý giá của thế giới tự nhiên

Các nghiên cứu khoa học đã ghi nhận tại Vườn quốc gia Pù Mát có 2.494 loài thực vật và 1.746 loài động vật. Nhiều loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).

Các cuộc khảo sát gần đây do Vườn quốc gia Pù Mát phối hợp với Tổ chức Fauna & Flora International thực hiện đã đặt 135 bẫy ảnh và 30 thiết bị ghi âm tự động trong vùng lõi của rừng. Kết quả ghi nhận 40 loài động vật, trong đó có 23 loài nằm trong Danh lục đỏ IUCN và Sách đỏ Việt Nam.

Những bức ảnh ghi lại cảnh mèo gấm, khỉ mặt đỏ, cầy vòi mốc, sơn dương hay gà lôi trắng xuất hiện trong rừng đã khiến các nhà khoa học vô cùng phấn khởi. Điều này cho thấy hệ sinh thái nơi đây vẫn giữ được độ nguyên vẹn đáng kể.

Đặc biệt, Pù Mát là nơi đầu tiên phát hiện sự hiện diện của sao la tại Việt Nam vào năm 1998. Loài động vật được mệnh danh là “kỳ lân châu Á” này trở thành biểu tượng cho giá trị bảo tồn của khu rừng.

Những dữ liệu thu thập được từ các cuộc khảo sát giúp xác định các khu vực trọng điểm cần ưu tiên bảo vệ và xây dựng chiến lược bảo tồn dài hạn cho hệ sinh thái.

Hành trình khám phá đại ngàn Pù Mát

Đến với Pù Mát, du khách có cảm giác như bước vào một thế giới khác, nơi thiên nhiên vẫn còn nguyên vẻ hoang dã.

Một trong những điểm đến nổi bật là rừng săng lẻ cổ thụ rộng khoảng 100 ha. Những cây săng lẻ cao tới 50 mét vươn lên giữa đại ngàn, tỏa bóng mát quanh năm. Năm 2014, khu rừng này được đưa vào danh sách cần bảo vệ nghiêm ngặt của tỉnh Nghệ An.

Rời rừng săng lẻ, du khách tiếp tục hành trình đến thác Khe Kèm, một trong những thác nước nguyên sinh đẹp nhất Việt Nam. Thác cao khoảng 150 mét, nước đổ xuống trắng xóa như dải lụa giữa đại ngàn. Người Thái địa phương gọi nơi đây là Bổ Bố, nghĩa là dải lụa trắng.

Đứng dưới chân thác, du khách cảm nhận làn hơi nước mát lạnh lan tỏa trong không khí. Âm thanh của dòng thác hòa cùng tiếng rừng tạo nên cảm giác choáng ngợp trước vẻ đẹp của thiên nhiên.

Một trải nghiệm khác khiến nhiều du khách say mê là chèo thuyền trên sông Giăng. Dòng sông xanh trong uốn lượn giữa những dãy núi đá vôi hùng vĩ. Du khách có thể cùng người dân giăng lưới bắt cá rồi nướng ngay bên bờ sông.

Xa hơn một chút là suối Mọc, nơi dòng nước trong vắt dường như trào lên từ lòng đất. Vào mùa hè, nước suối mát lạnh như pha lê. Đến mùa đông, dòng nước lại trở nên ấm áp kỳ lạ.

Bản làng và đời sống văn hóa nơi vùng đệm

Vùng đệm của Vườn quốc gia Pù Mát là nơi sinh sống lâu đời của nhiều cộng đồng dân tộc như Thái, Khơ Mú và Đan Lai.

Những ngôi nhà sàn gỗ nằm nép bên sườn núi. Khói bếp bay lên trong buổi chiều tạo nên khung cảnh yên bình. Người Thái nơi đây nổi tiếng với nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Tiếng khung cửi lách cách vang lên trong những ngôi nhà sàn như nhịp điệu quen thuộc của đời sống miền núi.

Du khách đến bản làng có thể tham gia những buổi sinh hoạt cộng đồng, nhảy sạp, uống rượu cần bên ánh lửa trại. Những câu chuyện về núi rừng, về những truyền thuyết cổ xưa được kể lại trong không khí ấm áp của đêm đại ngàn.

Đặc biệt, cộng đồng người Đan Lai vẫn giữ tập tục ngủ ngồi độc đáo, một nét văn hóa hiếm thấy gắn liền với lịch sử sinh tồn của họ trong rừng sâu.

Hương vị núi rừng Pù Mát làm say lòng du khách

Nếu đại ngàn Pù Mát khiến du khách mê đắm bởi rừng già và thác nước, thì ẩm thực miền Tây Nghệ An lại mang đến một trải nghiệm khó quên khác. Những món ăn nơi đây mang hương vị mộc mạc của núi rừng, được chế biến từ sản vật tự nhiên của sông suối và nương rẫy, tạo nên bản sắc riêng của vùng đất Con Cuông.

Nổi tiếng nhất phải kể đến cá mát sông Giăng, loại cá đặc sản sinh sống trong dòng nước trong xanh của con sông chảy giữa Vườn quốc gia Pù Mát. Cá mát có thịt chắc, thơm và ngọt, thường được người dân nướng than hoặc kho nghệ. Trong nhiều chuyến khám phá sông Giăng, du khách có thể trực tiếp tham gia giăng lưới cùng người dân rồi thưởng thức chính thành quả lao động của mình ngay bên bờ sông. Hương cá nướng quyện với mùi khói bếp, cùng tiếng suối và tiếng gió rừng tạo nên một bữa ăn mang trọn hương vị đại ngàn.

Bên cạnh cá mát, thực khách còn được thưởng thức nhiều món ăn đặc trưng của miền Tây Nghệ An như rau bò khai xào tỏi, canh rau sắng, tôm sông, ếch xào rau củ, chạch suối hay măng rừng. Những nguyên liệu này đều được lấy từ thiên nhiên, giữ nguyên độ tươi ngon và vị thanh mát đặc trưng của núi rừng.

Trong những bữa cơm của người dân bản địa, cơm lam Kẻ Quạ được xem là món ăn giản dị nhưng đầy hấp dẫn. Gạo nếp được cho vào ống tre, nướng trên than hồng cho đến khi dậy mùi thơm. Khi thưởng thức, lớp cơm dẻo quyện cùng vị bùi của tre non mang lại cảm giác rất riêng của ẩm thực vùng cao.

Ẩm thực nơi đây càng trở nên trọn vẹn khi du khách được ngồi trong những ngôi nhà sàn của người Thái, bên bếp lửa hồng, thưởng thức rượu men lá và nghe những câu chuyện về núi rừng Pù Mát. Chính những khoảnh khắc giản dị ấy đã tạo nên ký ức sâu đậm cho bất kỳ ai từng đặt chân đến vùng đất này.

Khám phá Pù Mát cùng Tiên Phong Travel

Giữa đại ngàn Trường Sơn, Vườn quốc gia Pù Mát mở ra hành trình khám phá thiên nhiên nguyên sơ hiếm có tại Việt Nam. Những tour trekking rừng nguyên sinh, trải nghiệm văn hóa bản địa hay chèo thuyền trên sông Giăng đang trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với du khách yêu thiên nhiên.

Tiên Phong Travel hiện xây dựng nhiều chương trình du lịch sinh thái kết hợp khám phá văn hóa miền Tây Nghệ An, đưa du khách đến với Pù Mát, Con Cuông và các bản du lịch cộng đồng đặc sắc. Hành trình mang đến cơ hội trải nghiệm thiên nhiên hoang dã, tìm hiểu đời sống người dân bản địa và thưởng thức ẩm thực núi rừng.

Năm 2026 được xem là thời điểm lý tưởng để khám phá vùng đất này khi hạ tầng giao thông ngày càng thuận lợi và nhiều sản phẩm du lịch sinh thái mới được phát triển.

Với những chương trình tour được thiết kế chuyên nghiệp, Tiên Phong Travel sẵn sàng đồng hành cùng du khách trên hành trình khám phá Vườn quốc gia Pù Mát và miền Tây Nghệ An, nơi đại ngàn vẫn thì thầm những câu chuyện bất tận về thiên nhiên, về con người và về vẻ đẹp nguyên sơ của đất trời.