Thăng Long trong kỷ nguyên số: Di tích cũ, trải nghiệm mới

Sự kiện ra mắt “Các hành trình du lịch di sản trong TP. Hà Nội” tại Đền Quán Thánh đang mở ra một cánh cửa mới để công chúng, đặc biệt là du khách, tiếp cận kho tàng di sản Thăng Long theo cách hiện đại, trực quan và đầy mê hoặc. Lần đầu tiên, những trang tư liệu khảo cứu, những mảng ký ức phố phường và chiều sâu kiến trúc tín ngưỡng của Hà Nội được đặt chung trên một nền tảng số thống nhất, phục vụ cùng lúc mục tiêu du lịch, giáo dục và nghiên cứu, đưa di sản nghìn năm đến gần đời sống hôm nay.

Dưới bóng cây cổ thụ và tiếng chuông thanh tịnh của Đền Quán Thánh, đầu tháng 12/2025, dự án được chính thức giới thiệu. Đây là thành quả hợp tác văn hóa Việt - Pháp trong khuôn khổ dự án FEF-R Patrimoine do Bộ Châu Âu và Ngoại giao Pháp tài trợ, triển khai bởi Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam phối hợp với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN, Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp cùng Tổ chức Đại học Pháp ngữ.

Với bốn hành trình thử nghiệm, bản đồ tương tác, ứng dụng H-Heritage và hệ thống mã QR gắn tại nhiều di tích, người dân và du khách chỉ cần quét mã là có thể mở ngay “cánh cửa tri thức” chứa ảnh xưa - nay, hồ sơ khảo cứu, tư liệu cổ và video minh họa. Di sản không còn ở dạng tĩnh lặng của văn bản hay trưng bày; nó sống động hơn, dễ tiếp cận hơn và mở ra vô số lối tham quan từ chính chiếc điện thoại trên tay.

Đại sứ Pháp tại Việt Nam Olivier Brochet ví von công nghệ như chiếc chìa khóa mở vào “bản đồ ký ức” của Hà Nội. Ông khẳng định Thủ đô đang dần trở thành một trong những đô thị tiên phong của châu Á trong số hóa dữ liệu di sản, từ đó đưa những câu chuyện nghìn năm trở lại đời sống đương đại bằng phương thức gần gũi, thân thiện.

Hành trình của những người kể chuyện bằng dữ liệu

Ở góc nhìn học thuật, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường ĐHKHXH&NV nhấn mạnh: dự án là dấu mốc quan trọng, khi nhà trường không chỉ nghiên cứu độc lập mà trực tiếp tham gia kiến tạo mô hình bảo tồn di sản bằng công nghệ. Việc USSH được lựa chọn làm đơn vị chủ trì thể hiện sự tin tưởng của các đối tác quốc tế vào năng lực nghiên cứu của Việt Nam.

Trong suốt hơn một năm, nhóm chuyên gia đã khảo sát hơn một trăm di tích trên địa bàn Hà Nội, tiếp cận kho tư liệu đồ sộ bằng tiếng Việt, tiếng Pháp và Hán - Nôm. Những lớp tư liệu bị lãng quên trong kho lưu trữ được “đánh thức” và sắp xếp lại thành cấu trúc khoa học thống nhất, làm nền tảng tạo nên hồ sơ của từng di tích.

TS Nguyễn Thị Hiệp, người điều phối khoa học của dự án - gọi hành trình này là “hành trình của những người kể chuyện bằng dữ liệu”. Gần bốn mươi chuyên gia và khoảng một trăm sinh viên đã miệt mài trên từng tuyến phố, từng mái đình, từng trụ cột cổ kính để thu thập và đối chiếu tư liệu. Công việc ấy đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và tình yêu sâu sắc dành cho di sản Thăng Long.

Từ kho dữ liệu khổng lồ đó, nhóm nghiên cứu lựa chọn hai mươi tám di tích tiêu biểu, sắp xếp thành bốn tuyến khám phá theo bốn dòng tín ngưỡng cổ truyền của người Việt. Thăng Long Tứ Trấn thể hiện sự bảo hộ tâm linh của kinh thành; hệ thống đền Mẫu phác họa sức sống của tín ngưỡng thờ Mẫu; đình thờ Tổ nghề lưu giữ dấu ấn phường hội; còn hệ thống chùa của Hà Nội phản ánh quá trình phát triển của Phật giáo trong đô thị.

TS Hiệp ví hệ thống này như “mạng lưới tàu điện ngầm của ký ức”, nơi mỗi di tích là một ga dừng, kết nối con người hôm nay với dòng chảy văn hóa của bao thế hệ trước đó.

Bản đồ số đưa di sản trở lại không gian sống

PGS.TS Đặng Vũ Khắc - thành viên nhóm dự án đánh giá, bản đồ số đóng vai trò như “cột sống” của tổng thể hệ thống. Khi dữ liệu di tích được tích hợp vào nền tảng định vị GIS, mỗi địa điểm không còn là một điểm rời rạc mà trở thành phần tử trong bức tranh lớn của đô thị. Người dùng có thể theo dõi sự biến đổi địa tầng lịch sử theo thời gian, hiểu được vì sao di tích nằm ở vị trí ấy, và cảm nhận được mối liên kết giữa kiến trúc, cộng đồng và văn hóa.

Tại di tích, mã QR giúp người xem tiếp cận ngay lập tức kho tư liệu khoa học mà trước đây vốn chỉ nằm trong sách nghiên cứu. Việc này không chỉ tăng giá trị trải nghiệm của du khách mà còn khơi dậy tinh thần trách nhiệm của người dân đối với công trình di sản ngay tại địa phương mình.

Điển hình như Đền Quán Thánh - nơi diễn ra lễ ra mắt. Bà Phạm Thị Diễm - Chủ tịch UBND phường Ba Đình cho rằng, hồ sơ số giúp lý giải rõ hơn các lớp giá trị của di tích, từ kiến trúc, lịch sử đến tín ngưỡng, từ đó nâng cao nhận thức cộng đồng trong bảo tồn và phát huy di sản.

Tổ chức Đại học Pháp ngữ cũng đánh giá cao cách làm này. Bà Phạm Thị Bích Liên nhận định dự án là một “trường học thực tế” để sinh viên và nhà nghiên cứu trẻ rèn luyện phương pháp khoa học hiện đại, đồng thời tăng năng lực hợp tác quốc tế của các trường đại học Việt Nam.

Công nghệ mở đường cho du lịch bền vững

Không chỉ là một dự án nghiên cứu, hệ thống dữ liệu di sản số còn là công cụ quan trọng cho phát triển du lịch bền vững. Ứng dụng H-Heritage cho phép người dùng tiếp cận thông tin theo ba tầng mục đích: du lịch trải nghiệm, nghiên cứu học thuật và giáo dục phổ thông - đại học. Tri thức di sản vì thế được đưa vào đời sống theo cách mềm mại, tự nhiên và hấp dẫn hơn, đặc biệt là với giới trẻ.

Tại lễ ra mắt, Đại sứ Olivier Brochet nhấn mạnh tinh thần hợp tác Pháp - Việt thể hiện rõ trong nỗ lực bảo tồn di sản bằng tư duy đổi mới. Ông bày tỏ tin tưởng công nghệ số sẽ là lực đẩy giúp Hà Nội lan tỏa giá trị di sản rộng rãi hơn, trở thành điểm đến hấp dẫn với du khách quốc tế nhờ những trải nghiệm vừa hiện đại vừa thấm đậm bản sắc.

Về phía Việt Nam, GS.TS Hoàng Anh Tuấn kỳ vọng mô hình này sẽ nhanh chóng được nhân rộng sang các quận, huyện. Dữ liệu số không chỉ làm phong phú sản phẩm du lịch mà còn gắn kết ba lĩnh vực: du lịch, giáo dục và nghiên cứu. Đây cũng là cách Hà Nội tự tin bước vào kỷ nguyên bảo tồn di sản bằng công nghệ, phù hợp với xu thế phát triển đô thị thông minh.

Khi ký ức nghìn năm mở ra với một cú chạm tay

Giữa dòng chảy đô thị hóa nhanh chóng, số hóa di sản trở thành cách Hà Nội chủ động gìn giữ ký ức của mình mà không bị tách rời khỏi nhịp sống hiện đại. Khi bản đồ số mở ra những lớp thông tin chưa từng được tiếp cận rộng rãi, những lối thiêng của Thăng Long xưa trở nên rõ nét hơn trong mắt người trẻ. Khi mỗi du khách có thể “chạm vào lịch sử” chỉ bằng thao tác trên điện thoại, hành trình tìm về cội nguồn Thủ đô bỗng trở nên gần gũi hơn bao giờ hết.

Những người làm dự án chia sẻ mong muốn gieo vào lòng cộng đồng niềm tự hào về một Hà Nội nghìn năm văn hiến nhưng vẫn tiên phong trong sáng tạo. Một Hà Nội vừa rất cũ, vừa rất mới. Một Hà Nội đang bước những bước vững vàng vào tương lai mà vẫn giữ nguyên hồn cốt của quá khứ.

Và đó cũng là hành trình mà du khách sẽ cảm nhận rõ nhất khi đồng hành cùng Tiên Phong Travel. Mỗi tuyến tham quan di sản Hà Nội mà chúng tôi xây dựng là lời mời gọi bạn khám phá Thủ đô theo cách mới mẻ, sâu sắc và đầy rung cảm. Công nghệ và ký ức hòa vào nhau, tạo nên trải nghiệm độc đáo chỉ có ở Hà Nội - mảnh đất của nghìn năm văn hiến và của những đổi mới đang từng ngày được định hình.

Tiên Phong Travel trân trọng kính mời du khách bước vào hành trình ấy - hành trình khám phá di sản Hà Nội bằng trái tim yêu văn hóa và đôi mắt của thời đại số.